बौद्ध दर्शन

बुद्धका बिचारहरू प्रभाबित छन।

         बुद्धले जंगलको यात्रा थाले पछि उनले अतिसामान्य लुगा लगाएर सरल जीबनबिताउन प्रतिबद्ध भये।भ्रमणका क्रममा उनले ५जना तपस्वी भेटे र अत्यन्त कम खाएर साधनारत भये ।लामो समयको तप र ध्यान पछि ३५बर्षको उमेरमा उनले बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गरे।उनले सारनाथमा ५जना पुराना मित्रहरूलाइ  धर्मचक्र प्रबर्धन संबन्धी उपदेश दिए।यो एउटा संयोग नै मान्नु पर्छ कि  सिद्दार्थ गौतमको जन्म दिन,ज्ञान प्राप्तिको दिन र निर्बाण प्राप्त गरेको दिन एकै तिथि बैशाख पूर्णिमाका दिन परेको थियो।बुद्धका तीन जना शिष्यहरू उपाली,आनन्द र भट्टाकश्यपको प्रयाशमा त्रिपीटकको संकलन संभब भयेको थियो।मुक्ति प्राप्तीका लागि उनी सन्यासी बने,भीख मागेर खाए।बुद्धका अनुसार चेतना मनुष्यको  अस्तित्वमा निर्भर गर्दछ।धम्मपदमा उनले भनेका छन,”कुनै पनि बस्तु शास्वत सत्य हुदैन र कुनै पनि बस्तुको अस्तित्वको बिशेष स्रोत कारणका कारण हुन।”बुद्ध पछि महायान र हिनयानी संम्प्रदायको जन्म भयो।तर दक्षिण एशियाली समाजमा द्वन्द्वको इतिहासमा बौद्ध दर्शन,बौद्ध शिक्षा र बौद्ध साहित्यमाथि कठोर प्रहार भयो।महायानका प्रबर्तक अश्वघोष थिए ,उनले बौद्ध दर्शनलाइ आत्मा,परमात्मा र पूजा अर्चना आदि बिषय समाबेश गरी यस दर्शनलाइ उपनिषदीय चिन्तनमा पुर्याइ दिए।उनीहरूले बुद्धलाइ ईश्वरको रूपमा स्थापित गरेर पूजा आदिको परंपरा बसाले।उनी अबतारबाद र मूर्ति पूजाको बिरोधी हुदाहुदै उनलाइ पछिल्लो पुस्ताले  आस्तिक दर्शनका प्रणेता बनाउने कोशिस गरे।योगाचार वा योग साधनलाइ बिस्वास गर्ने संप्रदायलाइ योगाचार संप्रदाय मान्न थालियो।यो शून्यबादसंग संबन्धित छ।उनीहरूको बिचारमा परम सत्ता  शून्य नभइ बिज्ञान हो।यस मतानुसार बाह्य पदार्थको कुनै अस्तित्व छैन,यिनीहरू केबल बिकल्प हुन।बुद्ध बादले  ब्यक्तिबादमा भन्दा संघबादमा बिस्वास गर्दछ।बुद्ध दर्शन एक सुधारबादी,द्वन्दबादी र बिज्ञान संमत हुदाहुदै  पनि बुद्धको मृत्यु पछि उनका शिष्यहरूले बुद्धका बचनहरूलाइ आफू अनुकूल ब्याख्या गरे।बुद्धले निर्बाणको अर्थ  संसारबाट मोक्ष प्राप्ती होइन,त्यो त काम, क्रोध ,लोभ, मोह,भ्रम र दुखबाट छुटकारा पाउनु हो भने।बुद्धले मानब चेतना कुनै ईश्वरीय खेल होइन,त्यो त बस्तु वा पदार्थबाट उत्पन्न हुने , नाश हुने गर्दछ भनेका छन।यद्यपी बौद्धले अबतारबादको बिरोध गरे पनि हिन्दूबादका कट्टर समर्थक शंकराचार्यले त्यो बौद्ध दर्शनबाट आतिएर उनलाइ बिष्णुको नबौ अबतारमा आरूढ गराएर  बिभिन्न ठाउहरूमा उन्का बिशाल मूर्तिहरू खडा गरिए।बुद्ध बिचारक मात्र थिएनन,उनी एक महान संगठन कर्ता पनि थिए।बुद्धको पंचशीलको सिद्धांत अहिले बिश्वब्यापी रूपमा बिदेशनीतिका रूपमा प्रचलित छ।यस संदर्भमा बुद्ध र शंकराचार्यको तुलना ध्यानमा आउछ-एकजनाले दलितको मुक्तिको लागि एउटा बिचार प्रणाली र संगठन स्थापित गर्न अपार कष्ट सहे मने अर्कोले हिन्दू बर्ण र समाज ब्यबस्थाको बैचारिक र भौतिक सृङ्खलालाइ  बलियो पार्न आफ्नो जीबनलाइ अर्पे अनुसार  बुद्धले आफ्नो प्रबाबशाली र अनुशासनयुक्त संघको स्थापना गरे। पूर्बीय दर्शनमा देखिएका अनौठा सोचहरूले बैचारिक र ब्यबहारिक ज्ञानलाइ समाजमा क्रियाशील गराएका छन।अबैदिक दर्शनको  बिकास भनेको बौद्ध दर्शनको प्रतित्य-समुत्पाद,अनात्मबाद र क्षणिकबादको सिद्धांतको बिकास हो।

साङ्ख्य दर्शनको सत्कार्यबाद,न्यायको असतकार्यबाद,योगको योगाभ्यास,बेदान्तको अद्वैतबाद,बौद्धको बिपस्यना,जैनको स्यातबाद र चार्वाकको भौतिकबाद आदि बैदिककालमा बिकसित भयेका दर्शन हुन।बौद्ध संघमा सर्बप्रथम प्रबेश माग्ने र प्रबेश पाउने  महिलाहरूमा कपिलबस्तुका जनपदका प्रजापति,यशोधरा,नन्द आदि ५सय शाक्य महिलाहरू थिए।बुद्ध पहिलोपल्ट न्यग्रोधारामा बसेको बेला  नेपालमा बुद्ध धर्मको प्रबेश भयेको मानिन्छ।कपिल बस्तुको पतन पछि यताउता  बसाइ सरेका शाक्यहरूले पनि बुद्धको धर्म वा उपदेशलाइ यत्रतत्र फैलाए। निर्वासित  शाक्यहरूले पनि काठमाण्डू प्रबेश गरेर बुद्ध धर्मको प्रचारप्रसार गरेका थिए।

बुद्ध दर्शन नास्तिक दर्शन वा भौतिकबादी  दर्शन भए पनि उन्को मृत्युको करिब सय बर्ष पछि त्यस्लाइ दैबी शक्तिको रूपमा आरोपित गरियो,यसरी यस दर्शनमा बिभिन्न मतहरू देखा परे।मूख्य गरेर बुद्ध धर्ममा दुइ सम्प्रदाय देखा पर्यो;महायान र हिनयान।महायानले परोकारिता र कल्याणलाइ बुद्धत्वको रूपमा लिन्छ।त्यस्कारण यो दर्शन अनुसार निर्बाण पछि अरूको सहयोग गर्न बुद्ध यो संसारमा बारंबार आउने र पुनर्जन्म हुने कुरामा बिस्वास गर्दछन।महायानीले कुनै पनि ज्ञानी ब्यक्ति आफ्नो लागि मात्र होइन,अर्काको लागि पनि प्राणीको मुक्तिको लागि उपस्थित हुनु पर्ने आबस्यक ठान्दछ।तर हिनयानीहरूले भने प्रत्येक ब्यक्तिले मुक्तिको बाटो आफैले खोज्नु पर्छ भन्ने मान्यता राख्दछन। मुक्तिको लागि यस हिनयानले अरूको मदत माग्दैन किनभने  मुक्ति कुनै ब्यक्तिको नीजि मामिला हो।हिनयानीहरू क्षणिक धर्मलाइ सत्य ठान्दछन भने महायानीहरूले क्षणिक धर्मलाइ अनित्य ठान्दछन।यो भन्न सकिन्छ कि हिनयानी अनुसार उनीहरू अनिश्वरबादी र कर्मबादी हुन।हिनयान बुद्ध पछिको पुरानो मत हो भने महायान त्यस पछिको।महायानले तन्त्रमन्त्रको भाबनालाइ रोकेन बरू प्रश्रय नै दियो।पूजा आजा भक्ति भाबनालाइ पनि यस मतले अंगिकार गर्यो।शून्यबाद र बिज्ञानबाद महायानी धारा हुन।यो हिनयानी धारा भन्दा उच्च र उदार मानिन्छ।बाह्यायनुमेयि र प्रत्यक्षबादीहरू हिनयानी धारा मानिन्छन।स्थबिरबाद अनुसार ऐतिहासिक गौतम बुद्ध बौद्ध धर्मका  अधिष्ठाता एबं असाधारण बुद्धि भयेका मानिसमात्र हुन,उनलाइ देबत्वकरण गर्नु आबश्यक छैन, बरू उन्का शान्ति,अहिम्सा,सहनशीलता,दया,प्रेम र पंचशीलका भाबनाहरूलाइ जीबनमा लागु गर्नुले संसारले पूर्ण शान्ति प्राप्त गर्दछ।मानिस मानिसको बीचको जातीय बिभेद,छुवाछुत,अहंकार र दम्भमाथि बिजय प्राप्त गर्नुनै  अन्ततः मुक्ति प्राप्त गर्नु हो।यसै क्रममा मानिसहरू  मनोरम धर्मको लागि यति लालयित थिएकि जस्मा थोरै कष्टका कोशिसले मात्र पनि महान सुख प्राप्त हुने आसा गरिएको छ।बुद्ध धर्ममा यस्तो महासुखको प्राप्तीको अभिलाषा गरिएको मनोरम धर्म भनेको बज्रयान हो।यसरि महायानको नरचरम उच्चशिखरमा पुग्यो।त्यही समय देखि नै बज्रयान  थाहै नपाइ बिकसित भयो।बज्रयानका प्रमूख तत्वहरू ;मन्त्र,मैथुन,योग र मद्य हुन।मन्त्रतन्त्रयानको उग्र रूप नै बज्रयान हो।बज्रयानीहरू प्रायशः पारिवारिक जीबनमा लागेका हुन्छन।”नालन्दा ,ओबन्तपुरी,बिक्रमशीला महाविद्यालयहरू त्यस बखत तान्त्रिक बौद्ध धर्म वा बज्रयानका  एकदम प्रभाबकारी केन्द्र थिए”।बुद्धलाइ केबल धर्ममा मात्र सिमित राख्नु  गलत हुन्छ,उनी अनात्मबादी ,जीबन  नाशवान छ भन्ने दर्शनका पक्षपाती थिए।तत्कालीन बैदिक साहित्य ,संस्कृति र दर्शनको बोलाबाला भयेको समयमा पनि उनको दर्शन अबैदिक वा भौतिकबादी दर्शन थियो।प्रायशः प्राचीनकालीन बिद्वानहरू प्रकृतिबादी भौतिकबादी थिए,उनीहरूको सीधा संबन्ध प्रकृति, जगत र जीबनसंग थियो कुनै अलौकिक र काल्पनिक बस्तुसंग थिएन।बौद्ध दर्शनले पछि मात्र धार्मिक रूप ग्रहण गरेको हो।धर्म यस्तो संप्रदाय बन्न जान्छ जस्का बचनहरू र आदेशहरूको बिरोध गर्ने कुनै ठाउ हुदैन।त्यस्का बिरूद्ध तर्क र प्रमाणको भन्दा अलौकिक शक्तिप्रति समर्पणको मूख्य भूमिका हुन्छ।यद्यपी बुद्धलाइ हिन्दूबादी दर्शनले अलौकिक शक्तिको रूप दिए त्यस्लाइ प्रमाणित गर्न उनलाइ बिष्णुको नबौ अबतारको रूप दिए।उनी जन्म पुनर्जन्मको बिरोधी थिए।उनी अनिश्वरबादी तथा मानबताबादी दार्शनिक थिए ।नागार्जुनले बुद्ध दर्शनलाइ प्रत्ययबादी मोड दिए भने बैशेषिक दर्शनलाइ प्रशस्तपाद र श्रीधरले ईश्वरबादी धारामा परिणत गरे।प्रतित्य समुत्पादको अर्थ नकारात्मक बिकास होइन,सकारात्मक बिकास हो।

       समाप्त