तनहुँ राज्यको वैभव, विस्तार र विलय

परिचय

नेपालको उत्तर-मध्यकालीन इतिहासमा गण्डकी प्रश्रवण क्षेत्रमा विकसित चौबिसी राज्यहरूमध्ये तनहुँ एक महत्वपूर्ण, आर्थिक रूपमा सबल तथा सामरिक दृष्टिले संवेदनशील राज्यका रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ। तत्कालीन तनहुँ राज्य पहाडी भूभागमा मात्र सीमित थिएन; यसको प्रभाव दक्षिणतर्फ तराई क्षेत्रमा समेत फैलिएको थियो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रकाशित अनुसन्धानअनुसार तनहुँ चौबिसी राज्यअन्तर्गत पर्ने महत्वपूर्ण राज्य थियो र यसको स्थापना पाल्पाका राजा मुकुन्दसेन प्रथमका साहिँला छोरा भृङ्गी सेनसँग सम्बन्धित छ।

आजको तनहुँ जिल्ला तत्कालीन तनहुँ राज्यको सम्पूर्ण भूगोलसँग ठ्याक्कै समान थिएन। त्यसबेलाको राज्यको भूभाग वर्तमान तनहुँका अतिरिक्त चितवनतर्फका क्षेत्र तथा दक्षिणमा भारतको बिहारसँग जोडिएका भूभागसम्म फैलिएको उल्लेख विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ।

तनहुँ नामको उत्पत्ति : इतिहास र लोकपरम्परा

ऐतिहासिक गाथा र गरिमामय इतिहास बोकेको यो जिल्लाको नामकरण सम्बन्धमा विभिन्न प्रकारका किम्बदन्ती रहे तापनि निम्न दुईलाई प्रमुख रुपमा लिइन्छ ।

१. तत्कालीन तनहुँ राज्यको राजधानी तनहुँसुर आसपासका एकैखालका तीनवटा चुचुराहरुलाई त्रितुङ्ग (संस्कृत भाषामा त्रि तीन, तुङ्ग चुचुरा) नामकरण भई क्रमशः तनुङ्ग बनेको र सोही शब्द अपभ्रंश भई “तनहुँ” नाम रहेको । यस भेगका कतिपय गाउँका नामहरू मानहुँ, किहुँ, काहुँ आदिको अन्त्यमा समेत “हैं” आउँदछ ।

२. तनहुँको राजधानी तनहुँसुरमा सानो चिउँडो भएको तनुहुन (संस्कृत भाषामा तनु सानो र हुन चिउँडो) नाम गरेका ऋषिले तपस्या गरेकाले सो शब्दको अपभ्रंश भएर तनहुँ नाम रहेको

यसकारण तनहुँ नामकरणका सम्बन्धमा उपलब्ध लोकपरम्परा र भाषिक व्याख्यालाई अनुसन्धानको विषयका रूपमा लिनुपर्छ, अन्तिम प्रमाणित निष्कर्षका रूपमा होइन।

संक्षिप्त तथ्य–तालिका

सूचक	संशोधित विवरण
राज्य	तनहुँ राज्य, चौबिसी राज्य समूहअन्तर्गत
संस्थापक/प्रारम्भिक शासक	भृङ्गी सेन
वंश	सेन वंश
राज्य स्थापनासँग सम्बन्धित मिति	वि.सं. १६१०
राजधानी	तनहुँसुर प्रमुख राजकीय केन्द्र
शासन अवधि	वि.सं. १६१०–१८३९ आसपास
सेनवंशी शासक	नौ जना
अन्तिम राजा	हरकुमारदत्त सेन
नेपालमा विलय	वि.सं. १८३९
प्रमुख ऐतिहासिक स्थल	तनहुँसुर दरबार क्षेत्र, गद्दीचौतारा, खड्गकालिका क्षेत्रलगायत

वि.सं. १६१० सम्बन्धी एउटा महत्वपूर्ण ऐतिहासिक सूक्ष्मता छ। केही स्रोतले भृङ्गी सेनलाई त्यही वर्ष तनहुँको प्रशासनका लागि नियुक्त गरिएको र पछि वि.सं. १६२२ मा आफूलाई तनहुँको राजा घोषणा गरेको उल्लेख गर्छन्। अर्कोतर्फ, त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रकाशित अनुसन्धानले वि.सं. १६१० लाई नै तनहुँ राज्य स्थापनाको वर्ष मानेको छ। त्यसैले ‘१६१० मै पूर्ण स्वतन्त्र सार्वभौम राज्य घोषणा भयो’ भनेर एकै अर्थमा लेख्नु भन्दा१६१० बाट तनहुँको पृथक् सेन शासनको आधार बनेको र १६२२ सम्बन्धी राजकीय घोषणाको अर्को परम्परा रहेकोउल्लेख गर्नु बढी तथ्यसम्मत हुन्छ।

पाल्पा राज्य र भृङ्गी सेन

तनहुँ राज्यको इतिहास सेन वंश र पाल्पा राज्यसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। पाल्पाका शक्तिशाली राजा मुकुन्दसेन प्रथमको विशाल राज्य विभिन्न उत्तराधिकारी तथा क्षेत्रीय केन्द्रहरूमा विभाजित हुँदै गएपछि उनका सन्तानहरूको शासन विभिन्न भूभागमा स्थापित भएको देखिन्छ।

भृङ्गी सेन तनहुँसँग जोडिएका प्रमुख सेन शासक थिए। उपलब्ध स्रोतअनुसार उनलाई वि.सं. १६१० तिर तनहुँ प्रदेशको प्रशासन सञ्चालन गर्न पठाइएको थियो। त्यसपछि तनहुँसुर उनको प्रमुख राजकीय केन्द्र बन्यो। केही स्रोतले उनले वि.सं. १६२२ मा आफूलाई तनहुँको राजा घोषणा गरेको उल्लेख गर्छन्।

यसरी तनहुँमा सेनवंशी शासन क्रमशः सुदृढ हुँदै गयो र चौबिसी राज्य व्यवस्थाभित्र तनहुँको छुट्टै राजनीतिक अस्तित्व स्थापित भयो।

तनहुँसुर : राज्यको प्रमुख केन्द्र

तनहुँसुर तत्कालीन तनहुँ राज्यको प्रमुख राजकीय केन्द्र थियो। आज पनि त्यहाँ सेनकालीन दरबारका भग्नावशेष, गद्दीचौतारा, खड्गकालिका क्षेत्र, पुराना संरचना तथा अन्य ऐतिहासिक अवशेषहरू भेटिन्छन्।

राजदरबारबाट शासन, न्याय तथा प्रशासन सञ्चालन हुने गरेको परम्परा अभिलेख र स्थानीय ऐतिहासिक सामग्रीबाट देखिन्छ। त्रिविक्रम सेन र हरकुमारदत्त सेनका अभिलेखहरूले तनहुँ राज्यमा रजबन्दकी, जागिर, बिर्ता तथा बक्सिससम्बन्धी प्रशासनिक अभ्यास रहेको देखाउँछन्।

त्यसैले तनहुँसुरलाई केवल भग्न दरबार भएको स्थानका रूपमा होइन, मध्यकालीन तनहुँ राज्यको राजनीतिक तथा प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

 

राज्यको विस्तार र आर्थिक-सामरिक महत्त्व

तनहुँ राज्यको शक्ति पहाडी भूगोलमा मात्र आधारित थिएन। दक्षिणतर्फ तराई क्षेत्रमा समेत यसको पहुँच थियो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अनुसन्धानमा तनहुँ राज्यको तराई भूभाग भारतको बिहारसँग जोडिएको र यस भौगोलिक अवस्थाका कारण राज्य सामरिक रूपमा महत्वपूर्ण रहेको उल्लेख छ।

विभिन्न ऐतिहासिक तथा सरकारी स्रोतमा तनहुँ राज्यको प्रभाव वर्तमान तनहुँ र चितवन क्षेत्रका अतिरिक्त भारतको बिहारअन्तर्गत पश्चिम चम्पारणको रामनगर तथा बेतियासम्म पुगेको उल्लेख पाइन्छ। यद्यपि ती सीमाहरू आधुनिक जिल्लाको सीमाजस्तो स्थिर र स्पष्ट थिएनन् भन्ने कुरा ध्यानमा राख्नुपर्छ।

तनहुँ राज्यको दक्षिणी भूभाग भारतसँग जोडिएकाले गोरखाका शासकहरूले यसको सामरिक महत्त्वलाई गम्भीर रूपमा लिएका थिए। विशेषतः पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानका क्रममा दक्षिणतर्फबाट अंग्रेजी प्रभाव वा सैन्य आवागमन हुनसक्ने सम्भावनाका कारण तनहुँ रणनीतिक दृष्टिले संवेदनशील मानिएको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।

चौबिसी राज्यमा तनहुँको स्थान

चौबिसी राज्यहरूबीच तनहुँ आर्थिक तथा सामरिक दृष्टिले महत्वपूर्ण राज्यका रूपमा रहेको देखिन्छ। पहाडदेखि तराईसम्मको भौगोलिक पहुँच, व्यापारिक मार्गसँगको सम्बन्ध तथा दक्षिणी सीमासँगको सम्पर्कले यसको राजनीतिक महत्त्व बढाएको थियो।

तनहुँको प्रभाव विस्तारका क्रममा गलेखामकोट, मिर्लुङकोट, गजरकोट, किहुँ र ढोरलगायतका क्षेत्र तनहुँसँग जोडिएको उल्लेख पाइन्छ। राजपुरसँगको सम्बन्ध र दक्षिणी भूभागमाथिको प्रभावले पनि तनहुँको क्षेत्रीय महत्त्व बढाएको देखिन्छ।

तर ‘त्रिशक्ति राज्य’ वा ‘लमजुङ–पर्वत–तनहुँको त्रिशक्ति’ जस्ता शब्दलाई औपचारिक ऐतिहासिक वर्गीकरणका रूपमा प्रयोग गर्दा स्रोत स्पष्ट हुनुपर्छ। त्यसैले संशोधित लेखमा यसलाई प्रमाणित राजनीतिक श्रेणीका रूपमा जोड दिइएको छैन।

गोरखासँगको सम्बन्ध

तनहुँ र गोरखाबीच एकातिर राजनीतिक तथा सामरिक प्रतिस्पर्धा थियो भने अर्कोतिर पारिवारिक सम्बन्धसमेत रहेको देखिन्छ। सेन तथा शाह राजवंशबीच वैवाहिक सम्बन्धका प्रसङ्गहरू ऐतिहासिक स्रोतमा पाइन्छन्।

तर पारिवारिक सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि गोरखाको राजनीतिक शक्ति विस्तारसँगै तनहुँमाथि दबाब बढ्दै गयो। गोरखाली सेनाले पटकपटक तनहुँमा सैन्य कारबाही गरेपछि तनहुँ राज्य कमजोर हुँदै गएको त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रकाशित अनुसन्धानले उल्लेख गरेको छ।

 तनहुँ राज्यका सेन शासक

उपलब्ध ऐतिहासिक सामग्रीअनुसार तनहुँमा सेन वंशका नौ जना शासकले शासन गरेका थिए। विभिन्न स्रोतमा नामको हिज्जेमा केही फरक पाइन्छ, तर सामान्यतः निम्न शासकहरूको क्रम उल्लेख गरिन्छ :

१. भृङ्गी सेन
२. हम्बीर सेन
३. तुला सेन
४. दामोदर सेन
५. दिग्विजय सेन
६. कामराजदत्त सेन
७. त्रिविक्रम सेन
८. कामरीदत्त सेन
९. हरकुमारदत्त सेन

राजाहरूको नाम र शासनकालका वर्षमा विभिन्न प्रकाशित स्रोतबीच केही फरक विवरण भेटिने भएकालेप्रत्येक राजाको शासनकाल निश्चित वर्षसहित प्रस्तुत गर्दा मूल अभिलेख तथा वंशावलीबाट थप प्रमाणीकरण आवश्यक हुन्छ।

नेपाल एकीकरण अभियान र तनहुँको विलय

पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा सुरु भएको गोरखा राज्यको विस्तार अभियान क्रमशः उनका उत्तराधिकारीहरूको समयमा पनि अगाडि बढ्यो। प्रतापसिंह शाहको निधनपछि राजेन्द्रलक्ष्मीले नायबी सम्हालेको समयमा पश्चिमतर्फको एकीकरण अभियानले गति लियो।

तनहुँले गोरखाको बढ्दो शक्तिको प्रतिरोध गर्ने प्रयास गर्‍यो। वि.सं. १८३६ मा तनहुँ पक्षले गोरखाली सेनालाई केही समयका लागि पछाडि हटाउन सफल भएको उल्लेख ऐतिहासिक सामग्रीमा पाइन्छ। त्यसपछि गोरखाले थप सैन्य तथा राजनीतिक दबाब बढाउँदै लग्यो।

अन्ततः वि.सं. १८३९ मा तनहुँ राज्य गोरखा राज्यमा गाभियो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्रकाशित अनुसन्धानले वि.सं. १८३९ कार्तिकमा तनहुँ राज्य नेपालमा एकीकरण भएको उल्लेख गरेको छ।

तर यहाँ पनि मितिसम्बन्धी विवरणमा स्रोतअनुसार केही अन्तर देखिन्छ। एउटा प्रकाशित विवरणले तनहुँको चितवन खण्ड वि.सं. १८३४ मै गोरखामा गाभिएको र पहाडी तनहुँसुर राज्य वि.सं. १८३९ मा विलय भएको उल्लेख गर्छ। त्यसैले ‘सम्पूर्ण तनहुँ एकै दिन वा एउटै सैन्य घटनाबाट विलय भयो’ भन्नुभन्दातनहुँ राज्यका विभिन्न भूभाग क्रमशः गोरखाको नियन्त्रणमा आएका र अन्ततः १८३९ मा पहाडी राज्यको पनि अन्त्य भएकोभन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

 

तनहुँ राज्यको पतनका कारण

तनहुँको पतनलाई एउटा मात्र कारणले व्याख्या गर्न सकिँदैन। प्रमुख कारणहरूमा :

१. गोरखा राज्यको बढ्दो सैन्य शक्ति

गोरखा क्रमशः संगठित र विस्तारवादी शक्तिका रूपमा विकसित हुँदै गयो।

२. राजनीतिक तथा कूटनीतिक कमजोरी

तनहुँले गोरखाको बढ्दो शक्ति र रणनीतिक क्षमतालाई पर्याप्त रूपमा मूल्याङ्कन गर्न नसकेको त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अनुसन्धानको निष्कर्ष छ।

३. आन्तरिक प्रशासनिक कमजोरी

तनहुँ राज्यको प्रशासनिक संरचना र आन्तरिक राजनीतिक कमजोरीले बाह्य दबाबको सामना गर्ने क्षमता घटाएको देखिन्छ।

४. निरन्तर सैन्य दबाब

गोरखाली आक्रमण र युद्धका कारण तनहुँको राजनीतिक तथा सैन्य शक्ति क्रमशः कमजोर हुँदै गयो।

अन्तिम राजा हरकुमारदत्त सेन

हरकुमारदत्त सेनलाई तनहुँ राज्यका अन्तिम सेन राजा मानिन्छ। उनको शासनकालका अभिलेखहरू वि.सं. १८३१ देखि १८३९ सम्मका भेटिएका छन्। तीमध्ये केही अभिलेख बन्दीपुर र गोलडाँडा क्षेत्रसँग सम्बन्धित छन्, जसले तनहुँसुर राज्य र आसपासका क्षेत्रबीचको प्रशासनिक सम्बन्धबारे महत्वपूर्ण जानकारी दिन्छ।

तनहुँ राज्य गोरखामा गाभिएपछि हरकुमारदत्त सेन दक्षिणतर्फ गएर रामनगर क्षेत्रमा बसेको विवरण विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ। पछि भारतमा जमिन्दारी व्यवस्था अन्त्य भएपछि त्यहाँ रहेको सेन वंशसँग सम्बन्धित अवशेष राजनीतिक संरचनाको पनि अन्त्य भएको उल्लेख छ।

ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक धरोहर

आज तनहुँ राज्यको इतिहास बुझ्न सकिने प्रमुख स्थलहरूमा तनहुँसुर दरबार क्षेत्र विशेष महत्वको छ। यहाँ दरबारका भग्नावशेष, गद्दीचौतारा, खड्गकालिका क्षेत्र, पुराना पानीका संरचना, तोप तथा अन्य ऐतिहासिक अवशेषहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ।

यी सम्पदाहरू केवल स्थानीय पर्यटनका सामग्री होइनन्; नेपालको चौबिसी राज्यकाल, सेन वंशीय शासन, प्रशासनिक प्रणाली र एकीकरण प्रक्रियालाई बुझ्ने महत्वपूर्ण ऐतिहासिक स्रोत हुन्।

निष्कर्ष

तनहुँ राज्य नेपालको उत्तर-मध्यकालीन इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक अध्याय हो। सेन वंशीय शासनअन्तर्गत विकसित यो राज्य चौबिसी राज्य व्यवस्थामा आर्थिक, भौगोलिक तथा सामरिक दृष्टिले महत्वपूर्ण स्थानमा थियो। पहाडदेखि तराईसम्म फैलिएको यसको प्रभाव, गोरखासँगको निरन्तर राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र अन्ततः नेपाल एकीकरणको प्रक्रियामा भएको विलयले तनहुँलाई नेपालको राज्य निर्माणको इतिहाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्छ।

वि.सं. १६१० देखि १८३९ सम्मको अवधिलाई तनहुँ राज्यको सेन शासनको मुख्य कालका रूपमा लिइन्छ। यस अवधिमा नौ जना सेन शासकले शासन गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।

आजको आवश्यकता केवल ‘तनहुँको गौरवशाली इतिहास’ भन्ने भावनात्मक प्रस्तुति मात्र होइन, अभिलेख, शिलालेख, वंशावली, पुरातात्त्विक प्रमाण, स्थानीय मौखिक परम्परा र आधुनिक ऐतिहासिक अनुसन्धानलाई एकै ठाउँमा राखेर प्रमाणमा आधारित तनहुँको इतिहास पुनर्लेखन गर्नुहो।

तनहुँसुर दरबार, गद्दीचौतारा, खड्गकालिका क्षेत्र तथा अन्य सेनकालीन सम्पदाको वैज्ञानिक अध्ययन, संरक्षण र अभिलेखीकरण गर्न सके तनहुँको इतिहास नेपालको राष्ट्रिय इतिहासमा अझ स्पष्ट र प्रमाणिक रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

प्रमुखसन्दर्भ

१. Tilu Thapa Shrestha, “तनहुँराज्यको राजनैतिक इतिहास,” Historical Journal, Tribhuvan University।

२. गोरखापत्र- “इतिहासमा बन्दीपुर” तथा “इतिहासमा तनहुँसुर” सम्बन्धी सामग्री।

३. जिल्ला प्रशासन कार्यालय, तनहुँ-तनहुँको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि।

४जिल्लासमन्वय समितिकोकार्यालय, तनहुँ-तनहुँकोजिल्लाको संक्षिप्त परिचय   https://dcctanahun.gov.np/dcc-tanahu ।

५. Regmi Research / Digital Himalaya मा प्रकाशित ऐतिहासिक सामग्री।

६. सेन वंश तथा रामनगरसँग सम्बन्धित प्रकाशित ऐतिहासिक सामग्री।