उद्घोष न्यूज 
यो पतञ्जलिद्वारा प्रतिपादित ‘योगसूत्र’ मा आधारित एक प्राचीन जीवनशैली र दर्शनसँग सम्बन्धित समग्र अभ्यास हो । योगले शारीरिक आसन, श्वासप्रश्वासको नियन्त्रण र ध्यानको माध्यमबाट बाह्य शरीर र आन्तरिक मनलाई एकाकार बनाई एक सम्पूर्ण स्वास्थ्य प्रणालीको रुपमा काम गर्छ।आयुर्वेदले शारीरिक आधार तयार पार्छ भने योगले मानसिक र आध्यात्मिक ऊर्जा प्रदान गर्छ, जसले गर्दा समग्र स्वास्थ्यमा व्यापक सुधार आउँछ।
शम्भु चापागाई
१. भूमिका
योग प्राचीन भारतीय जीवनशैली र दर्शनसँग सम्बन्धित एक समग्र अभ्यास हो, जसले शरीर, मन र आत्मालाई एकताबद्ध बनाउने काम गर्छ। यसको उत्पत्ति पतञ्जलि द्वारा प्रतिपादित योगसूत्र मा पाइन्छ। आधुनिक समयमा योग केवल व्यायाम मात्र नभई मानसिक शान्ति, रोग निवारण र जीवनशैली सुधारको महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ।
२. योगको अर्थ र महत्व
“योग” शब्द संस्कृतको “युज्”धातुबाट बनेको हो, जसको अर्थ “जोड्नु” वा “एकता”हो। यो पतञ्जलिद्वारा प्रतिपादित ‘योगसूत्र’ मा आधारित एक प्राचीन जीवनशैली र दर्शनसँग सम्बन्धित समग्र अभ्यास हो। यसलाई केवल व्यायम मात्र नभई शरीर, मन र आत्मालाई एकताबद्ध बनाउने एक माध्यमको रुपमा परिभाषित गरिएको छ।
शरीर र मनलाई जोड्ने प्रक्रिया:योगले शरीर र मनलाई निम्न तरिकाले जोड्ने काम गर्छ:
- सन्तुलन कायम गरेर:योगले शरीर, मन र आत्माबीच सन्तुलन कायम गर्छ, जसले गर्दा शारीरिक तन्दुरुस्ती र मानसिक शान्ति एकैसाथ प्राप्त हुन्छ,।
- प्राणशक्ति र मानसिक शुद्धि मार्फत:योग अन्तर्गत गरिनेप्राणायामले शरीरमा प्राणशक्ति वृद्धिगर्छ भनेध्यान (Meditation) ले मानसिक शुद्धिल्याउँछ। यसले शारीरिक क्रिया र मानसिक अवस्थालाई एकअर्कासँग समन्वय गर्न मद्दत गर्छ।
- एकाग्रता र नियन्त्रण:योग अभ्यासका मुख्य उद्देश्यहरुमा ध्यान र एकाग्रता बढाउनु तथा आत्मनियन्त्रण विकास गर्नु समावेश छ, जसले मनलाई शरीरको नियन्त्रणमा र शरीरलाई मनको अनुशासनमा राख्न सहयोग गर्छ।
- त्रिदोष र मानसिक अवस्थाको तालमेल:आयुर्वेदसँगको सम्बन्धमा हेर्दा, योगले शरीरकात्रिदोष (वात, पित्त, कफ)सन्तुलन गर्न सहयोग गर्छ र मनलाई सन्तुलित बनाएर समग्र स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउँछ।
३. योग गर्नुको उद्देश्य
- योग अभ्यासका मुख्य उद्देश्यहरु:
- शारीरिक तन्दुरुस्ती कायम राख्नु
- मानसिक शान्ति प्राप्त गर्नु
- ध्यान र एकाग्रता बढाउनु
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि गर्नु
- आत्मज्ञान र आत्मनियन्त्रण विकास गर्नु
अष्टाङ्ग योग :अष्टाङ्ग योगका आठ चरणहरुले मानव जीवनको शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक पक्षमा गहिरो र सकारात्मक प्रभाव पार्छन्। यी चरणहरुले पार्ने प्रभावहरु यस प्रकार छन्:
- नैतिक र सामाजिक विकास (यम):सत्य, अहिंसा, अस्तेय (चोरी नगर्नु), ब्रह्मचर्य र अपरिग्रहको पालनाले मानिसलाई नैतिक रुपमा सबल बनाउँछ । यसले समाजमा शान्तिपूर्ण र अनुशासित जीवन यापन गर्न सहयोग गर्छ ।
- व्यक्तिगत अनुशासन (नियम):शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वर प्रणिधानले मानिसमा आत्म-अनुशासन र मानसिक शुद्धता ल्याउँछ । यसले मानिसलाई थोरैमा पनि सन्तुष्ट रहन र आत्म-चिन्तन गर्न सिकाउँछ ।
- शारीरिक स्वस्थता (आसन):विभिन्न आसनहरुको अभ्यासले शरीरलाईस्वस्थ, निरोगी र स्थिरराख्न मद्दत गर्छ । यसले शरीरलाई लामो समयसम्म एउटै अवस्थामा सुखपूर्वक बस्न सक्ने बनाउँछ ।
- प्राणशक्तिको विस्तार (प्राणायाम):श्वास-प्रश्वासको नियन्त्रणद्वारा शरीरकोप्राणशक्तिको क्षमतालाई विस्तारगर्छ, जसले जीवनी शक्ति र ऊर्जा बढाउँछ ।
- इन्द्रिय नियन्त्रण (प्रत्याहार):यसले मानिसलाई आफ्ना बाह्यइन्द्रियहरुलाई नियन्त्रितराख्न र मनलाई भित्रतर्फ मोड्न सहयोग गर्छ ।
- मानसिक एकाग्रता (धारणा र ध्यान):कुनै एक वस्तुमा मन लगाएरएकाग्र हुनेशक्ति विकास गर्छ । यसले मानसिक तनाव कम गरी सोच्ने र बुझ्ने क्षमतामा सुधार ल्याउँछ ।
- परम आनन्द र स्थिरता (समाधि):चित्तलाई ध्येय वस्तुमा लामो समयसम्मलीन गराई राख्नालेमानिसले आन्तरिक शान्ति र स्थिरता प्राप्त गर्छ ।
अष्टाङ्ग योगका आठ चरणहरुले मानिसलाई अनुशासित, स्वस्थ, र मानसिक रुपमा स्थिर बनाउँदै पूर्ण मानव बन्न प्रेरित गर्छन्।
अष्टाङ्ग योगका आठ चरणहरु निम्नानुसार रहेका छन् :
- यम
- नियम
- आसन
- प्राणायाम
- प्रत्याहार
- धारणा
- ध्यान
- समाधि
४. योगका आसन र विधि
(क) प्रमुख आसनहरु:
- ताडासन (Mountain Pose)
- वृक्षासन (Tree Pose)
- भुजङ्गासन (Cobra Pose)
- पवनमुक्तासन
- शवासन
(ख) योग विधि:
- शान्त र सफा स्थान रोज्ने
- खाली पेट वा हल्का खाना पछि अभ्यास गर्ने
- श्वासप्रश्वास (प्राणायाम) मा ध्यान दिने
- नियमित रुपमा अभ्यास गर्ने
- प्रशिक्षकको निर्देशन अनुसार गर्ने
५. योग गर्न नहुने अवस्था र रोग
निम्न अवस्थामा योग गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ:
- उच्च ज्वरो वा तीव्र रोग भएको बेला
- गम्भीर मुटुरोग
- भर्खरै सर्जरी भएको अवस्था
- गर्भावस्थामा केही आसन निषेध हुन्छन्
- हड्डी भाँचिएको वा चोट लागेको अवस्थामा
यस्ता अवस्थामा चिकित्सक वा विशेषज्ञको सल्लाह आवश्यक हुन्छ।
६. योगका लाभ र हानी
लाभ:
- शरीर लचिलो र बलियो हुन्छ
- रक्तसञ्चार सुधार हुन्छ
- मानसिक तनाव घट्छ
- निद्रा राम्रो हुन्छ
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ
सम्भावित हानी:
- गलत तरिकाले गर्दा चोट लाग्न सक्छ
- अत्यधिक अभ्यासले मांसपेशी दुख्न सक्छ
विशेषज्ञको निर्देशन बिना गर्दा समस्या आउन सक्छ
७. आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिमा योगको वर्णन
योग र आयुर्वेद प्राचीन उपचार र जीवनशैलीका दुई अभिन्न पाटा हुन्, जसको सम्बन्धले मानव स्वास्थ्यमासमग्र (Holistic) सुधार ल्याउँछ। यी दुईबीचको सम्बन्ध र यसले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावलाई निम्न बुँदाहरुमा बुझ्न सकिन्छ:
- एकअर्काका पूरक:आयुर्वेद र योगलाई एकअर्काका परिपूरक मानिन्छ। आयुर्वेदले मुख्यतया शरीरकोदोष (वात, पित्त र कफ)सन्तुलनमा जोड दिन्छ भने योगले मन र शरीरलाई एकीकृत गरी सन्तुलन कायम गर्छ।
- त्रिदोष सन्तुलन:योग अभ्यासले शरीरमा रहेका त्रिदोषहरुलाई सन्तुलनमा राख्न सहयोग पुर्याउँछ। जब शरीरका दोषहरु सन्तुलित हुन्छन्, तब मानिसको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा वृद्धि हुन्छ र शारीरिक तन्दुरुस्ती कायम रहन्छ,।
- प्राणशक्ति र मानसिक शुद्धि:योग अन्तर्गत गरिनेप्राणायामले शरीरमा प्राणशक्ति वृद्धिगर्छ भनेध्यान (Meditation) ले मानसिक शुद्धिल्याउँछ। यसले आयुर्वेदको शारीरिक उपचार विधिलाई मानसिक र आध्यात्मिक स्तरमा पूर्णता दिन्छ।
८. उपचारात्मक योग (Therapeutic Yoga)
रोग निवारणमा प्रभावकारिता:योग र आयुर्वेद मिलेर अझ प्रभावकारी रुपमा रोग निवारण र स्वास्थ्य संवर्द्धनमा योगदान पुर्याउँछन्। विशेषगरी जीवनशैलीका कारण लाग्ने रोगहरु जस्तैमधुमेह, उच्च रक्तचाप, र मानसिक तनावको उपचारात्मक योग (Therapeutic Yoga) मार्फत व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
- मानसिक र शारीरिक शुद्धि:आयुर्वेदले शारीरिक उपचारमा जोड दिँदा योगका केही पक्षहरुलाई मानसिक र आध्यात्मिक शुद्धिको लागि प्रयोग गरिन्छ। जस्तै:
- प्राणायाम:यसले शरीरमा प्राणशक्ति वृद्धि गर्छ ।
- ध्यान (Meditation): यसले मानसिक शुद्धि ल्याउँछ ।
- उपचारात्मक योग (Therapeutic Yoga): आयुर्वेदसँगै योगका आसनहरुलाई विशेष रोगहरुको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। उदाहरणका लागि:
- उच्च रक्तचापका लागि:शवासन र अनुलोम-विलोम प्राणायाम ।
- मधुमेहका लागि:पवनमुक्तासन र मण्डूकासन ।
- मानसिक तनावका लागि:ध्यान र प्राणायाम ।
- पूर्ण स्वास्थ्य प्रणाली:यी दुईको संयोजनले शरीर, मन र आत्मालाई एकताबद्ध बनाई रोग निवारण र स्वास्थ्य संवर्द्धनमा अझ प्रभावकारी रुपमा काम गर्छ ।
मानसिक तनाव र चिन्ता कम गर्न योगका केही विशेष अभ्यासहरु अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छन्। उपचारात्मक योग (Therapeutic Yoga) अन्तर्गत मानसिक स्वास्थ्यका लागि निम्न अभ्यासहरुलाई मुख्य मानिएको छ:
- ध्यान (Meditation): ध्यानलेमानसिक शुद्धिल्याउन मद्दत गर्छ। यसले मनलाई शान्त पार्छ, एकाग्रता बढाउँछ र मानसिक तनाव घटाउन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
- प्राणायाम (Pranayama): सासप्रश्वासको यो अभ्यासले शरीरमाप्राणशक्ति वृद्धिगर्छ र मानसिक तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउँछ। यसले मन र शरीरबीच सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ।
- शवासन:यो आसनले शरीरलाई पूर्ण रुपमा आराम (Relaxation) प्रदान गर्छ। उच्च रक्तचाप र तनाव व्यवस्थापनका लागि शवासन निकै प्रभावकारी हुन्छ।
- एकाग्रता र आत्मनियन्त्रण:नियमित योग अभ्यासलेएकाग्रता बढाउनेरआत्मनियन्त्रण विकासगर्ने उद्देश्य राख्छ, जसले गर्दा चिन्ता र अनियन्त्रित विचारहरुलाई व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ।
९. निष्कर्ष
योगले शारीरिक आसन, श्वासप्रश्वासको नियन्त्रण र ध्यानको माध्यमबाट बाह्य शरीर र आन्तरिक मनलाई एकाकार बनाई एक सम्पूर्ण स्वास्थ्य प्रणालीको रुपमा काम गर्छ।आयुर्वेदले शारीरिक आधार तयार पार्छ भने योगले मानसिक र आध्यात्मिक ऊर्जा प्रदान गर्छ, जसले गर्दा समग्र स्वास्थ्यमा व्यापक सुधार आउँछ।योगले शरीर, मन र आत्मालाई एकताबद्ध बनाउने हुनाले यसको नियमित अभ्यासबाटनिद्रामा सुधारआउनुका साथै मानसिक शान्ति प्राप्त हुन्छ। यद्यपि, यस्ता उपचारात्मक अभ्यासहरुविशेषज्ञको निगरानीमागर्नु उत्तम हुन्छ।आयुर्वेद चिकित्सामा योगले अझ प्रभावकारी रुपमा रोग निवारण र स्वास्थ्य संवर्द्धनमा योगदान पुर्याउँछ।
